Lock Digitale leeromgeving winkelwagen
hands

Nieuws en meer Tijd voor maatwerk

De drie kernvaardigheden binnen de executieve functies

Nu het Nationaal Programma Onderwijs van start is en scholen een schoolscan hebben uitgevoerd, komen de aandachtspunten om achterstanden weg te werken nog duidelijker aan het licht. Achterstanden gaan verder dan achterlopen met het leren van Franse woorden of de conjunctuur bij economie nog niet begrijpen.
Eén van de doelgebieden is de ontwikkeling van de executieve functies van leerlingen. Executieve functies zijn hot. Liesbeth werkt als docent op Lyceum Sancta Maria en werkt daarnaast als zelfstandig onderwijsadviseur. Zij verzorgt trainingen voor mentoren/leerkrachten om hen te helpen leerlingen te ondersteunen bij het verbeteren van hun executieve functies.
Liesbeth Breek - onderwijsadviseur

Wat zijn executieve functies?

Executieve functies zijn superviserende processen die ons denken, gedrag en onze gevoelens aansturen om een doel te bereiken. Ze zijn gerelateerd aan het voorste gedeelte van de hersenen: de prefrontale cortex. Je gebruikt ze in alle aspecten van je leven: op school, thuis, met vrienden. De groei van executieve functies, die doorgaat tot ver in de adolescentie, is bepalend voor de ontwikkeling van sociaal-emotionele en academische vaardigheden. Ieder kind wordt geboren met een potentieel om deze functies te ontwikkelen, maar de rijping van deze functies wordt gestimuleerd door sociale, zintuiglijke, emotionele en cognitieve prikkels vanuit de omgeving. Kinderen die dus opgroeien in een schrale omgeving zonder voldoende prikkels en kinderen die al op vroege leeftijd in aanraking komen met verwaarlozing of misbruik lopen het risico om een achterstand op te lopen in de ontwikkeling van de executieve functies. Sturing door ouder/leerkracht, de invloed van peers en ervaringen zijn allemaal van invloed op de rijping van de hersenen.

 

Drie kernvaardigheden

In het algemeen worden drie ‘kern executieve functies’ onderkend:

  • impulscontrole
  • cognitieve flexibiliteit 
  • werkgeheugen

Onderzoek (Miyake et al., 2000) heeft aangetoond dat deze 3 kernfuncties geactiveerd worden in verschillende delen van de prefrontale cortex. Onderzoeken die zich bezighouden met de ontwikkeling van deze 3 kernfuncties laten een verschillend ontwikkelingstempo per functie1 zien. Zo is flexibiliteit rond het twaalfde jaar gerijpt, maar ontwikkelt het werkgeheugen zich tot in de jongvolwassenheid. 

Wat is impulscontrole?

Impulscontrole of inhibitie houdt in dat we impulsen en afleidende indrukken kunnen onderdrukken. Als een leerling reageert op alle binnenkomende prikkels, is er geen ruimte meer om te leren en stopt alles. Weerstand bieden aan impulsen is dus cruciaal.

Een leerling waarbij de impulscontrole voldoende gerijpt is:

  • antwoordt niet vaak voor zijn/haar beurt.
  • kan ongewenst gedrag remmen en vervangen door gedrag dat in een situatie past.
  • kan de aandacht blijven richten ook bij afleiding, verleidingen of een saaie taak.

3 tips om leerlingen te helpen bij de ontwikkeling van hun impulscontrole:

  • Breng de grootste afleiders van de leerling in kaart en bespreek in welke situaties impulsieve reacties vaak opkomen. Prikkels komen uit de omgeving (telefoon, klasgenoot…), maar ook van binnenuit (vermoeidheid, honger, emoties..).
  • Help een leerling om zich in de ander te verplaatsen, voordat hij/zij reageert.
  • Structuur en duidelijkheid beperken impulsieve reacties.  Leer de leerling om vooruit te kijken. Doordenk samen voorspelbare consequenties van ongeoorloofd gedrag. En beloon gewenst gedrag.

Wat is cognitieve flexibiliteit?

Cognitieve flexibiliteit houdt in dat een leerling zich kan aanpassen aan veranderende omstandigheden om een doel te behalen. Dit is essentieel voor doelgericht en sociaal adequaat gedrag.  

Een leerling waarbij de cognitieve flexibiliteit voldoende gerijpt is:

  • kan zich snel aanpassen aan een nieuw(e) lokaal, rooster, taak.
  • zoekt naar andere oplossingsstrategieën als hij/zij vastloopt.
  • kan zich inleven in een personage uit een boek.

Tips voor leerkrachten om een zwakke cognitieve flexibiliteit bij leerlingen te verbeteren. 

  • Help leerlingen om een oude regel los te laten en deze te vervangen door een nieuwe oplossingsstrategie.
  • Oefen met Als-Dan scenario’s om het probleemoplossend vermogen te vergroten.
  • Help leerlingen te anticiperen op veranderingen door er een mentaal beeld van te maken.

Wat is het werkgeheugen?

Werkgeheugen is het vermogen om informatie vast te houden en te bewerken bij het uitvoeren van complexere taken. Zonder deze verwerking ontstaan er nooit duurzame herinneringen in het langetermijngeheugen en zal lesstof niet beklijven.

Een leerling waarbij het werkgeheugen voldoende gerijpt is:

  • kan diverse stappen van een uitleg onthouden.
  • kan een grotere taak opdelen in tussentaken.
  • hoeft niet steeds een stuk tekst te herlezen.
  • vergeet geen huiswerk of spullen.

Tips voor het verbeteren van het werkgeheugen bij leerlingen

  • Structuur en orde verminderen de werkgeheugenbelasting. Werken met vaste opbergplekken helpt een leerling daarbij. 
  • Stimuleer leerlingen om de leerverdubbelaar in te zetten door lesstof naast verbaal ook visueel op te slaan. Een leerling heeft de opslag in het langetermijngeheugen dan verdubbeld en kan de lesstof op twee manieren terugvinden.
  • Leerlingen met een zwak werkgeheugen hebben moeite met het onthouden van verschillende stukjes informatie die nodig zijn om een taak te voltooien. Ondersteun door grote taken op te delen in deeltaken en te werken met afvinklijstjes.
Executieve functies - visuele tool 

Inzicht in specifieke executieve functies per leerling

Wil je een goed inzicht in de specifieke executieve functies waarbij je jouw leerlingen kunt ondersteunen? Dan kun je gebruik maken van de Visuele Tool die Liesbeth Breek ontwikkelde. Dit is geen diagnostisch instrument, maar een hulpmiddel om leerlingen op maat te ondersteunen. Leerlingen maken een zelfscan op basis van beweringen per executieve functie. Leerlingen zijn onverdeeld positief over de tool. Aan de hand van de resultaten kun je in gesprek met leerlingen die hulp nodig hebben. Op de website van Liesbeth Breek vind je een format voor een feedbackgesprek, diverse verbeterkaarten en aanvullend materiaal. De Visuele Tool is daar ook te bestellen voor 15 euro. Daarvoor kunnen 32 leerlingen de tool (digitaal) invullen.

 

Liesbeth Breek - docent basisonderwijs 

 

Liesbeth Breek 
… werkt als docent op Lyceum Sancta Maria in Haarlem. Daarnaast is zij zelfstandig onderwijsadviseur en verzorgt trainingen over executieve functies en goede studievaardigheden. Liesbeth begeleidt kinderen in hun ontwikkeling, specifiek bij executieve functies.